Με αφορμή το πρόσφατο λουκέτο στο Al Jazeera Balkan αλλά και την επίθεση Τραμπ στα κρατικά ΜΜΕ των ΗΠA οι Αλεξάνδρα Κάρππι* και η Βανέσα Βάλτσεβα* γράφουν στο Politico για την εποχή της μετα-δημοσιογραφίας.
Σε μια περιοχή όπου η ελευθερία του Τύπου βρίσκεται ήδη υπό πίεση, το Al Jazeera Balkans, το οποίο πρόσφατα ανακοίνωσε ότι σταματήσει τη λειτουργία του, είναι απλώς το τελευταίο θύμα.
Μέχρι στιγμής, το 2025 έχει σημειωθεί μια σειρά από λουκέτα σε παλαιότερα μέσα ενημέρωσης, τα οποία ήταν σημαντικά για την ειρήνη και τη δημοκρατία στα Δυτικά Βαλκάνια για πάνω από τρεις δεκαετίες. Χωρίς την προβολή και τη λογοδοσία που παρείχαν τα ισχυρά ΜΜΕ, μια κλιμάκωση κυβερνητικής καταστολής φαίνεται ολοένα και πιο πιθανή σε ολόκληρη την περιοχή.
Αλλά το διακύβευμα αυτών των λουκέτων είναι πολύ ευρύτερο, προαναγγέλλει την αυγή ενός ανησυχητικού κεφαλαίου στην παγκόσμια δημοκρατία – την εποχή της «μετά-δημοσιογραφίας», όπου η αλήθεια χάνει το νόημά της.
Το 2025 υποτίθεται ότι θα ήταν χρονιά αναβίωσης για τα ευρωπαϊκά μέσα ενημέρωσης, με τις Βρυξέλλες να θεσπίζουν νέα νομοθεσία για την ελευθερία του Τύπου. Στην πραγματικότητα όμως, τους τελευταίους μήνες οι δημοσιογράφοι στην περιφέρεια της Ευρώπης αντιμετωπίζουν μια ολοκληρωτική κρίση.
Εν τω μεταξύ, στην άλλη άκρη του Ατλαντικού, λίγες μέρες μετά την ορκωμοσία του, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τράμπ πάγωσε την εξωτερική χρηματοδότηση για το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ και την Υπηρεσία Διεθνούς Ανάπτυξης των ΗΠΑ, κλείνοντας τελικά την τελευταία την 1η Ιουλίου . Με χιλιάδες ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης να εξαρτώνται από αυτούς τους δύο οργανισμούς για χρηματοδότηση, ο αντίκτυπος έγινε αισθητός στα ειδησεογραφικά γραφεία σε όλο τον κόσμο μέσω αδειών άνευ αποδοχών, απολύσεων και κλεισίματος γραφείων.
Τον Μάρτιο, ο Τραμπ υπέγραψε μια οδηγία που ουσιαστικά κατέστρεφε την Υπηρεσία Παγκόσμιων Μέσων Ενημέρωσης των ΗΠΑ , η οποία χρηματοδοτεί τη Φωνή της Αμερικής και το Radio Free Europe/Radio Liberty — δύο από τα σημαντικότερα μέσα που καλύπτουν την Ευρώπη και την Ευρασία, με δεκαετίες ιστορίας ρεπορτάζ.
Παρά τις συνεχιζόμενες νομικές μάχες , οι απολύσεις προσωπικού σε αυτούς τους οργανισμούς συνεχίζονται, συμπεριλαμβανομένων μερικών από τους πιο εξέχοντες δημοσιογράφους που καλύπτουν την περιοχή.
Τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης βρίσκονται εδώ και καιρό σε κρίση χρηματοδότησης. Αλλά η κυβέρνηση Τραμπ, η οποία ξαφνικά απέσυρε κεφάλαια από δωρητές – και όλοι οινόπνευμα άλλοι που ακολούθησαν το παράδειγμα του, προκάλεσαν χάος που είναι δύσκολο να ποσοτικοποιηθεί.
Παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης όπως το Al Jazeera Balkans, η VOA και το RFE/RL παρείχαν μια πλατφόρμα και «κάλυψη» στους πολίτες για να κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου στην κυβερνητική κατάχρηση και να απαιτούν λογοδοσία από όσους βρίσκονται στην εξουσία — ειδικά σε αγορές μέσων ενημέρωσης που ελέγχονται από το κράτος, όπως αυτές στα Βαλκάνια.
Ο αντίκτυπος αυτών των αποφάσεων θα γίνει άμεσα αισθητός στη Σερβία, για παράδειγμα, όπου ένα ιστορικό κύμα καταστολής κατά των μέσων ενημέρωσης και της κοινωνίας των πολιτών. Το επίκεντρο αυτού του αγώνα είναι οι συνεχιζόμενες διαμαρτυρίες υπό την ηγεσία φοιτητών, οι οποίες πυροδοτήθηκαν από ένα σκάνδαλο διαφθοράς τον περασμένο Νοέμβριο.
Επικαλούμενη δηλώσεις αξιωματούχων του Τραμπ ότι τα κεφάλαια της USAID ενδέχεται να έχουν καταχραστεί, η σερβική αστυνομία πραγματοποίησε έφοδο στα γραφεία τεσσάρων οργανισμών τον Φεβρουάριο – προάγγελος της βαρβαρότητας που θα χρησιμοποιούσε η κυβέρνηση εναντίον των διαδηλωτών. Και ο επόμενος γύρος κλεισίματος των μέσων ενημέρωσης τον Μάρτιο συνέπεσε με τη δυσφήμιση άλλων περιφερειακών μέσων ενημέρωσης , όπως το Balkan Investigative Reporting Network, και μεμονωμένων επικοινωνιολόγων.
Αυτό είναι το πιο ζοφερό παράδειγμα, αλλά η κυβερνητική αστάθεια στο Κοσσυφοπέδιο , οι διεθνικές συγκρούσεις στη Βόρεια Μακεδονία και η αποσχιστική κρίση στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη υποδηλώνουν μελλοντικές αναταραχές για τις οποίες οι πολίτες θα χρειαστούν απεγνωσμένα ακριβή ρεπορτάζ.
Τη δεκαετία του 1990, οι δυτικές κυβερνήσεις διοχέτευσαν εκατομμύρια στην ανάπτυξη των μέσων ενημέρωσης, στοιχηματίζοντας ότι ένας πλουραλιστικός τύπος θα μπορούσε να εμβολιάσει τις κοινωνίες που βρίσκονται σε μεταπολεμική περίοδο ενάντια στην υποτροπή του αυταρχισμού. Η δημοσιογραφία τότε, δεν αφορούσε μόνο γεγονότα, αλλά θεωρούνταν κεντρικός πυλώνας ειρήνης, ελεύθερων αγορών και δημοκρατίας. Αυτή ήταν η προέλευση του Al Jazeera Balkans, της VOA και του RFE/RL.
Σήμερα φαίνεται ότι το στοίχημα αυτό δεν απέδωσε. Η δημοσιογραφία όπως την ξέρουμε θα συνεχίσει να υπάρχει, αλλά θα χάσει την επιρροή, την εμβέλεια και το νόημά της.
Σε αυτήν την πραγματικότητα που πλησιάζει με ταχείς ρυθμούς, οι πληροφορίες θα είναι άφθονες αλλά ασήμαντες. Η αλήθεια θα είναι τεχνικά προσβάσιμη αλλά δομικά άσχετη. Και η αρχιτεκτονική των μέσων ενημέρωσης θα παραμείνει άθικτη αλλά θα έχει υποβαθμιστεί από την παραπληροφόρηση, την δυσπιστία και την κόπωση των χορηγών. Δεν πρόκειται απλώς για μια μετάβαση από τα ελεύθερα μέσα ενημέρωσης σε νέες μορφές λογοκρισίας. Είναι επίσης μια ολίσθηση σε μια νέα παγκόσμια τάξη – μια τάξη που αποτελεί παράδεισο για τους αυταρχικούς, οι οποίοι ήδη κερδίζουν τον πόλεμο της πληροφορίας .
Τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα πρέπει να ξεπεράσουν τη διαχείριση κρίσεων και τη νοσταλγία για τη χρυσή εποχή των μέσων ενημέρωσης του χθες. Ο στόχος δεν είναι απλώς να σωθούν τα παλαιότερα ειδησεογραφικά γραφεία και να διατηρηθούν σε λειτουργία τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης — είναι να ανοικοδομηθεί η δημοσιογραφία ως δημόσιο αγαθό, με την αντίστοιχη χρηματοδότηση, τις υποδομές και την πολιτική βούληση.
Ως σημείο εκκίνησης, η Ευρώπη χρειάζεται επειγόντως μια αλλαγή στη συλλογική της νοοτροπία. Οι Βρυξέλλες πρέπει να δουν τη δημοσιογραφία όχι ως παράπλευρο έργο της δημοκρατίας, αλλά ως αναγκαιότητα της.
** Η Alexandra Karppi είναι υπεύθυνη έρευνας και επικοινωνίας στην Πρωτοβουλία Ελεύθερων Μέσων Ενημέρωσης των Βαλκανίων. Η Vanesa Valcheva είναι συντονίστρια επιχειρήσεων και έργων στο BFMI.
